سیارۀ زمین

سیاره، توپ بسیار بزرگی از جامدات، مایعات و گازهاست که مسیری (مداری) را به دور خورشید طی می کند. سیاره ای که ما در آن زندگی می کنیم زمین دارد. زمین یکی از 9 سیارۀ شناخته شده در منظومۀ شمسی و سومین سیاره از طرف خورشید می باشد. هنگامی که فردی از سفینه فضایی به زمین نگاه می کند، آن را به شکل توپی بسیار بزرگ می بیند. این شکل، کُره یا گوی نام دارد.

اگر از فضا به زمین نگاه کنید، می توانید قسمتهایی از خشکی و آب را ببینید و نیز می توانید ابرهایی را که در هوای اطراف سیارۀ مان وجوددارد مشاهده کنید. قسمتهای آبی رنگ، آب هستند. آنها دریاها و اقیانوسها می باشند. قسمتهای سفید رنگ ابرها هستند. رنگهای دیگر خشکیها را نشان می دهند که همان قارّه های زمین می باشند. گاهی اوقات به زمین، سیّارۀ آبی رنگ نیز می گویند. زیرا سه چهارم سطح آن از آب پوشیده شده است.

زمین درفضا

زمین با لایه ای از هوا احاطه شده است که جو نام دارد. مردم می توانند روی زمین زندگی کنند زیرا زمین، مخلوط مناسبی از گازها از جمله اکسیژن و بخارِآب است که می توانیم آن را تنفّس کنیم. شما برای زنده ماندن به اکسیژن نیاز دارید. در آن سوی جو زمین هیچ هوایی وجود ندارد. افرادی که به فضا سفر می کنند فضانورد نام دارند. این افراد باید ذخیره ای از اکسیژن را با خود به همراه داشته باشند. اوّلین فردی که به فضا سفر کرد.، شخصی روسی به نام یوری گاگارین بود. وی در سال 1961 میلادی دوری کامل را به دور مدار زمین زد.

پوستۀ زمین

سیارۀ زمین با لایۀ سختی از سنگها پوشیده شده که شبیه به لایۀ سختِ پوست می باشد. این لایه پوستۀ زمین نام دارد. پوستۀ زمین، زیر پاهای شما قرار دارد! ما می توانیم فقط در برخی نقاط، مانند رشته کوهها یا سطح پرتگاهها؛ این پوسته را ببینیم. معمولاً لایه های دیگری همچون خاک، آب یا پوشش گیاهی، پوستۀ زمین را پوشانده است. در برخی نقاط، پوستۀ زمین Km 40 ضخامت دارد.

درون پوستۀ زمین

زمین پوسته ای جامد دارد که می توانید آن را به صورت کوهها و پرتگاهها ببنید؛ امّا تمام قسمتهای آن جامد نیست. زمین از چند لایۀ مختلف تشکیل شده است.

جبّه

لایۀ زیر پوسته، جبّه نام دارد. جبّه، لایه ای از سنگهای گداخته است که بسیار سوزان بوده، نرم و همواره در حال حرکت می باشند. این سنگهای سوزان ماگما (گدازه) نام دارند که مادّه ای مذاب و غلیظ می باشند. هنگامی که آتشفشانها فوران می کنند گدازه از آنها بیرون می ریزد.

هسته

در زیر جبّه، هسته زمین قرار دارد. هسته از دو قسمت تشکیل شده است: هستۀ بیرونی و هستۀ درونی. هستۀ درونی مرکزترین نقطۀ زمین می باشد. هستۀ بیرونی از سنگهایی بسیار سوزان درست شده است. این سنگها آن قدر سوزان می باشند که ذوب شده، به صورت مایع می باشند و سنگهای مذاب نام دارند. این سنگهای مذابِ سوزان موجود در هستۀ بیرونی زمین حاوی مقدار زیادی فلز آهن و نیکل می باشند. هستۀ درونی در مرکز زمین قرار دارد. این هسته به صورت جامد می باشد زیرا توسط تمامی لایه های دیگری که در بالای آن قرار دارد، فشرده شده است.

دانشمندان بر این باورند که هر چه به مرکز زمین نزدیکتر می شویم، دما بیشتر و بیشتر می شود. دمای مرکز زمین تقریباً 6000 درجه سانتی گراد است! آبِ داخل کتری در 100 درجه به جوش می آید!

تغییرات پوستۀ زمین

پوستۀ زمین همانند جورچین (پازل) بسیار بزرگی می باشد. هر قطعه این جورچین صفحه نام دارد و از تخته سنگ بسیار بزرگی ساخته شده است. برخی از صفحه ها شامل دریاها و اقیانوسها می باشند و برخی خشکی را در برمی گیرند. مناطق وسیع خشکی، قارّه نام دارند. این صفحه های بسیار بزرگ ِ سنگ بر روی لایه ای از زمین به نام جبّه شناورند. سنگ لایۀ جبّه، گدازۀ نرم سوزان می باشد و همیشه در حرکت است. صفحه ها نیز همیشه در حرکتند، زیرا بر روی گدازه قرار دارند که زیر آن حرکت می کند. این صفحه ها بسیار آرام حرکت می کنند. این عقیده که پوستۀ زمین مجموعه ای از صفحه های متحرک می باشد، زمین ساخت صفحه ای نام دارد.

صفحه های قارّه ای بیش از میلیونها سال، خشکیها، دریاها و اقیانوسهای جهان را به طرفی که شما امروزه مشاهده می کنید، به حرکت درآورده اند. آنها همچنان در حرکت می باشند!

ایجاد کوهها

هنگامی که دو صفحۀ قارهّ ای به یکدیگر فشار وارد می کنند، کوهها ایجاد می شوند و با جدا شدن صفحه های قارّه ای از یکدیگر شکافها پدیدار می گردند. این شکافها از گدازۀ نرمی پر گردند که از زیر این صفحه ها به بیرون می جهند. گدازه سرد می شود و سنگهای جدید به وجود می آیند. سنگهای جدید هم در بستر دریا و هم در خشکی پدیدار می شوند.

زمین لرزه ها

گاهی اوقات شما راجع به زمین لرزه مطالبی را در روزنامه می خوانید. زمین لرزه ها در مکانهایی اتّفاق می افتند که صفحه ها با یکدیگر برخورد می کنند و یا چین خورده، می شکنند یا این که بر روی یکدیگر می لغزند یا از یکدیگر می گذرند. این امر معمولاً در نقطۀ نازک پوستۀ زمین رخ می دهد. این حرکت ناگهانی پوستۀ زمین، به صورت زلزله احساس می شود. شما اثرات زلزله را به صورت شکافهایی در سطح زمین مشاهده می کنید. زمین لرزه سبب تخریب خانه ها و ساختمانها نیز می شود.

آتشفشانها

هنگامی که گدازۀ گداخته در مسیر خود به قسمت نازک پوستۀ زمین فشار وارد می کند، در حفره ای پوستۀ زمین آتشفشان تشکیل می شود. فورانهای آتشفشانی ممکن است بسیار شدید باشند. آنها می توانند بر روی خشکی یا زیر دریا به وقوع بپیوندند. هنگامی که گدازه از زمین بیرون می ریزد، تودۀ گداخته نامیده می شود. خاکستر، سنگهای نیم سوختۀ آتشفشانی، بخار و گازهای سمّی به همراه تودۀ گداخته رها می شوند. هنگامی که تودۀ گداخته جریان می یابد، حرارت خود را از دست می دهد و به سنگ جدید سختی مبدّل می گردد. ممکن است جریان تودۀ گداخته متوقف و سپس دوباره آغاز شود. آتشفشانی که می تواند فوران کند آتشفشان فعّال نام دارد. آتشفشانی که دیگر فوران نمی کند آتشفشان خاموش نام دارد!

منابع


نخستین دایره المعارف فضا/ نویسنده: پاول داسول؛ مترجم: جواد ثابت نژاد؛ انتشارات ذکر، کتاب های قاصدک، تهران

سیارۀ زمین/ نویسنده: لیندا دیکسون؛ مترجم: لیلا واعظ زاده مقدس؛ انتشارات به نشر، آستان قدس رضوی، مشهد

چراهای شگفت انگیز جهان/ نویسنده: کارول استوت؛ مترجم: رویا خویی؛ انتشارات محراب قلم، تهران